Czym jest błonica?
Błonica, znana także jako krup, dyfteryt lub dławiec to ostra i bardzo zakaźna choroba bakteryjna mogąca atakować wiele narządów wewnętrznych. Jeszcze do 2025 roku wydawało się, że choroba ta w formie pełnoobjawowej stanowi relikt przeszłości a obowiązkowe szczepienia ochronne dają Nam całkowitą kontrolę nad krupem. Wszystko to zmieniło się 14 marca 2025 roku kiedy to we Wrocławiu potwierdzono pierwszy od 27 lat pełnoobjawowy przypadek błonicy u 6-letniego dziecka powracającego z Zanzibaru. Temat błonicy powrócił wywołując jednocześnie niepokój wśród pacjentów czy należy obawiać się nowej epidemii a także czy powinniśmy odnawiać szczepienia po upływie określonego czasu aby zapewnić sobie ciągłość ochrony.
Co jest przyczyną błonicy?
Jak już wspominaliśmy błonica to choroba bakteryjna a więc bezpośrednią przyczyną błonicy jest zakażenie bakterią o nazwie maczugowiec błonicy (łacińska nazwa to Corynebacterium diphtheriae). W rzadszych przypadkach mogą to być bakterie spokrewnione z maczugowcem błonicy a więc Corynebacterium ulcerans i Corynebacterium pseudotuberculosis. Co ciekawe Corynebacterium diphtheriae po raz pierwszy wyizolowane zostało w roku 1884 przez naukowca Loefflera, można więc powiedzieć, że błonica to choroba znana Nam od wieków.
Co najistotniejsze aby maczugowiec błonicy stał się przyczyną choroby musi wytwarzać specjalną toksynę białkową, która odpowiada za niszczenie tkanek w ludzkim organizmie. Toksyna ta jednak nie jest produkowana przez wszystkie szczepy Corynebacterium, jedynie przez te, które zostaną zakażone przez wirus bakteryjny (zwany także fagiem). Jest to więc ciekawy łańcuch w którym najpierw zakażona zostaje bakteria, materiał genetyczny wirusa wnikającego do bakterii stymuluje rozpoczęcie produkcji toksyny, bakteria zaraża człowieka i finalnie toksyna niszczy zdrowe komórki ludzkiego organizmu.
W jaki sposób można się zarazić błonicą?
Odpowiedź na to pytanie jest bardzo prosta, poprzez kontakt z inną chorą osobą. Błonica szerzy się przede wszystkim drogą kropelkową a to oznacza, że do zakażenia dochodzi gdy chory na błonicę w Naszym towarzystwie kicha, kaszle i mówi. Corynebacterium może dostać się do organizmu także, choć rzadziej, na skutek bezpośredniego kontaktu z wydzieliną z dróg oddechowych lub owrzodzeniami poprzez dotyk i kontakt fizyczny.
Kolejną drogą zakażenia może być używanie tych samych rzeczy z osobą chorą, a konkretnie mamy na myśli wspólne sztućce czy też ręczniki. Ostatnia opcja choć niezwykle rzadka to zakażone zwierzęta domowe, one też mogą przenosić błonicę.
Warto w tym miejscu zaznaczyć jak długo osoba chora może być źródłem zakażenia i po jakim czasie nie należy obawiać się kontaktów z ozdrowieńców. Dane literaturowe mówią, że bezpieczny kontakt jest możliwy po około 4 dniach od momentu ustąpienia choroby i wyleczenia, jeśli natomiast chory nie będzie leczony to po 3 tygodniach od momentu ustąpienia objawów chorobowych.
Co istotne osoba chora zaraża nie tylko od momentu wystąpienia objawów chorobowych ale już na kilka dni przed ich pojawieniem się (niektóre źródła precyzują 3 dni), wówczas pacjent jest bezobjawowym nosicielem.
Dlatego tak istotne jest jak najpełniejsze odtworzenie łańcucha kontaktów u osób chorych, może się bowiem zdarzyć, że inni zakażeni jeszcze nie mają objawów klinicznych ale mogą stanowić zagrożenie dla pozostałych osób.
Co z kolei robić, jeśli musimy opiekować się osobą chorą na błonicę? Przede wszystkim w dzisiejszych czasach leczenie chorej osoby z dużym prawdopodobieństwem w obawie o rozprzestrzenianie się nowej epidemii odbywałoby się w warunkach szpitalnych, z zachowaniem izolacji a maseczki i jednorazowe rękawiczki stanowiłyby podstawę w kontaktach z zakażonym.
Jakie są objawy błonicy?
Corynebacterium po wniknięciu do organizmu przylega do dróg oddechowym i rozpoczyna trwający od 2 do 5 dni proces namnażania się. To tłumaczy fakt dlaczego najbardziej powszechną formą błonicy jest błonica dróg oddechowych a w zależności od dokładnej lokalizacji objawy kliniczne będą się nieco różniły.
W przypadku błonicy gardła do objawów klinicznych zaliczamy:
- ból gardła
- nieprzyjemny oddech
- trudności z połykaniu
- ślinotok
- gorączkę
- osłabienie
- bóle mięśniowe
- bolesność węzłów chłonnych
- pogrubienie szyi (tak zwana szyja bawola albo szyja Nerona)
- duszność
- sinicę
Najbardziej charakterystycznym objawem błonicy gardła którą zobaczymy sami w lustrze i lekarz podczas badania fizykalnego jest pojawienie się błony rzekomej a więc początkowo białej a następnie szarobrązowej błony pokrywającej migdałki podniebienne, tylną ścianę gardła i podniebienie miękkie. Bardzo niebezpieczną sytuacją stanowiącą bezpośrednie zagrożenie życia jest oderwanie się fragmentu błony, która może spowodować nawet uduszenie. Dlatego tak istotne jest natychmiastowe wdrożenie leczenia.
W przypadku błonicy krtani wśród objawów klinicznych znajdziemy:
- duszność
- przypominający szczekanie psa kaszel
- świsty w trakcie oddychania
- chrypkę
- bezgłos
Wszystkie wymienione przez Nas objawy są wynikiem obrzęku i nalotu na strunach głosowych, stan ten jest bardzo niebezpieczny ponieważ postępujący obrzęk krtani na skutek nieleczonej błonicy może doprowadzić nawet do uduszenia.
Kolejny rodzaj błonicy, najlżejszy pod kątem objawów klinicznych i ryzyka powikłań to błonica nosa. Objawami w tym przypadku jest powstawanie niewielkich zmian lub nadżerek z których sączy się śluzowo-krwisty lub krwisto-ropny wyciek. Zmiany te występują w nozdrzach i na powierzchni górnej wargi. Choć objawy błonicy nosa ograniczone są miejscowo proces zdrowienia jest długotrwały przez co ryzyko rozprzestrzeniania się choroby jest duże.
Rzadziej spotykane postacie błonicy, występujące raczej w krajach tropikalnych i o niskim statusie socjoekonomicznym, to błonica skóry, spojówek i narządów płciowych. Błonica skóry charakteryzuje się owrzodzeniami, niegojącymi się ranami z brudnoszarym nalotem, świądem, zaczerwienieniem i obrzękiem wokół rany. W przypadku błonicy spojówek mamy do czynienia z zaczerwienieniem i obrzękiem spojówek, ropną wydzieliną i błoniczym nalotem na powierzchni spojówek. Najrzadziej w medycynie mamy do czynienia z błonicą narządów płciowych, wówczas pojawiają się narządy i owrzodzenia na błonach śluzowych narządów płciowych.
Omawiając objawy błonicy nie sposób wspomnieć, że toksyna błonicza może rozprzestrzeniać się po organizmie i powodować objawy ze strony różnych narządów, a dokładnie:
- zapalenie mięśnia sercowego
- niewydolność serca
- zaburzenia rytmy serca
- zapalenie wsierdzia
- tętniaki
- porażenie podniebienia miękkiego i mięśni gardła
- niedowłady
- porażenie mięśni oddechowych
- zaburzenia czucia w obrębie rąk i nóg
- zaburzenia funkcji nerek
- zapalenie szpiku i kości
- septyczne zapalenie stawów
W jaki sposób diagnozuje się błonicę?
Po pojawieniu się niepokojących objawów klinicznych konieczny jest natychmiastowy kontakt z lekarzem medycyny rodzinnej. Objawy kliniczne błonicy są dość charakterystyczne co z pewnością ułatwia lekarzowi postawienie właściwego rozpoznania. Przeprowadzi on szczegółowy wywiad lekarski, ze szczególnym uwzględnieniem miejsc gdzie ostatnio przebywaliśmy (zagraniczne wyjazdy), historii Naszych szczepień a także kontaktów z osobami potencjalnie chorymi. Na tym etapie diagnostyka z pewnością zostanie przerwana i skierowani zostaniemy do ośrodka chorób zakaźnych a wszystkie osoby z którymi mieliśmy kontakt zostaną poddane wnikliwej obserwacji, a jeśli nie były szczepione także kwarantannie.
W wyspecjalizowanym ośrodku stawia się ostateczne rozpoznanie na podstawie wyników badań laboratoryjnych a dokładnie dodatniego wyniku posiewu pobranego od chorego. Wyizolowanie bakterii Corynebacterium diphteriae jest niezbędne ale nie jedyne do postawienia końcowej diagnozy. Drugi etap diagnostyki to potwierdzenie, że wyizolowany szczep produkuje toksynę błoniczą. W tym celu wykorzystuje się dwie metody, metodę immunoprecypitacji oraz metodę PCR. W metodzie immunoprecypitacji zwanej potocznie testem Eleka wykorzystuje się fakt, że cząsteczki toksyny błoniczej i przeciwciał przeciwko toksynie błoniczej łączą się ze sobą i tworzą nierozpuszczalne kompleksy widoczne w specjalnym żelu. W metodzie molekularnej PCR chodzi z kolei o wykrycie genu tox kodującego toksynę błoniczą. Dodatni wynik testu PCR i testu immunoprecypitacji potwierdza, że szczep ma gen odpowiedzialny za produkcję toksyny i że jest on aktywny.
Jak leczy się błonicę?
W przypadku błonicy konieczne jest natychmiastowe wdrożenie leczenia, oczywiście ze względu na zakaźność choroby, odbywa się to w warunkach szpitalnych. W pierwszej kolejności podaje się antytoksynę czyli surowicę, która zawiera przeciwciała skierowane przeciwko toksynie błoniczej. Im szybciej podana zostanie antytoksyna tym większe są szanse na całkowite wyleczenie i brak powikłań. Kolejny etap to podanie antybiotyku, może to być penicylina lub erytromycyna.
W zależności od sytuacji klinicznej podstawowe leczenie może być uzupełnione o:
- leczenie podtrzymujące mające na celu wyrównanie zaburzeń elektrolitowych i zaburzeń krzepnięcia
- leki przeciwbólowe i leki przeciwgorączkowe
- intubację lub tracheotomię w przypadku błonicy krtani
- gimnastykę oddechową
To czy zastosowane leczenie działa a tym samym czy pacjent może opuścić izolatkę zależy od tego czy dwa kolejne posiewy pobrane z dróg oddechowych w odstępie 24 godzin po zakończeniu antybiotykoterapii będą ujemne i nie wykryje się w nich maczugowca błonicy. Kolejne kontrolne badanie wykonuje się po dwóch tygodniach, ale w tym czasie pacjent już nie musi być w izolacji, jeśli na tym etapie posiew okazałby się dodatni konieczne jest powtórzenie antybiotykoterapii.
Na tym etapie z pewnością nasuwa się pytanie czy błonicę można całkowicie wyleczyć? Odpowiedź nie jest jednoznaczna, tak i nie. Tak, jeśli błonica przebiega bez powikłań, wówczas wystarczy podstawowe leczenie. Nie, jeśli pojawiły się powikłania uszkadzają serce i układ nerwowy, wówczas terapia jest długotrwała i może nie przynieść całkowitego wyleczenia. Dlatego też tak istotne jest szybkie zgłoszenie się do lekarza i natychmiastowe wdrożenie leczenia.
Czy można uchronić się przed błonicą?
Zdecydowanie TAK! Jak? W bardzo prosty sposób pamiętając o szczepieniach ochronnych i nie unikając ich tylko ze względu na modę i opinie bez żadnych podstaw medycznych. Pamiętajmy, że błonica to przykład choroby o której właśnie dzięki szczepieniom ochronnym na bardzo wiele lat zapomnieliśmy.
Zgodnie z obowiązującym w Polsce kalendarzem szczepień na błonicę szczepimy dzieci w czterech dawkach:
- I dawka w wieku 2 miesięcy
- II dawka w wieku 3-4 miesięcy
- III dawka w wieku 5-6 miesięcy
- IV dawka w wieku 16-18 miesięcy
Po przyjęciu pełnego cyklu szczepienia podaje się dawki przypominające w wieku 6 lat a następnie 14 i 19 lat.
Dostępne na rynku preparaty to szczepionki monowalentne (jednoskładnikowe, chronią tylko przeciwko błonicy), dwuwalentne (dwuskładnikowe, chronią przeciwko błonicy i tężcowi) i szczepienia skojarzone (wieloskładnikowe, chronią przed kilkoma chorobami jednocześnie), brzmi skomplikowanie, postaramy się więc w prosty sposób pokazać różnicę między preparatami.
Co warto zapamiętać z przedstawionej przez Nas tabeli?
- Szczepionki 4, 5 i 6-składnikowe są bezpłatne w Programie Szczepień Ochronnych tylko jeśli istnieją wskazania medyczne, zwykle neurologiczne.
- Nie należy traktować szczepionek skojarzonych jako zbyt dużej dawki patogenów na raz, dawka dobrana jest tak aby uodpornić mały organizm a nie zaszkodzić mu. Szczepionki skojarzone to przede wszystkim mniej wkłuć dla dziecka, co jest ich niewątpliwym plusem.
- Często szczepionki można kupić samodzielnie w aptece, może się okazać, że ich koszt będzie dużo niższy niż cena w przychodni.
W tabeli wymieniliśmy też szczepionki, które są wykorzystywane jako dawki przypominające dla dorosłych i kobiet w ciąży. To kolejny aspekt szczepień na który należy zwrócić uwagę.
Kalendarz szczepień obowiązkowych mówi o ostatniej dawce w wieku 19 lat czy to oznacza, że to szczepienie daje odporność do końca życia? Niekoniecznie, uważa się, że dawka szczepionki podana w wieku 19 lat pozwala utrzymać poziom przeciwciał, który zapewnia ochronę na 10 lat, po tym czasie warto przyjąć dawkę przypominającą. Niestety te dawki są już w większości przypadków pełnopłatne (wyjątkiem są kobiety w ciąży o których wspominamy w dalszej części artykułu).
Kolejną grupą, której zaleca się przyjęcie dawki przypominającej są kobiety w ciąży pomiędzy 27 a 36 tygodniem ciąży. Dla nich przewidziano szczepionkę trójskładnikową, która oprócz błonicy chroni też przed tężcem i krztuścem. I to właśnie ochrona na trzecią wymienioną przez Nas chorobę jest najistotniejsza. Krztusiec może być bardzo niebezpieczny dla noworodka zanim rozwinie własną odporność poszczepienną, przyjęcie szczepionki przez ciężarną sprawia, że dziecko otrzymuje przeciwciała od mamy i ma ochronę już w momencie urodzenia zarówno przed krztuścem jak i błonicą i tężcem.
Szczepienie Tdap jest zalecane w każdej ciąży, niezależnie od wcześniejszego szczepienia przeciw krztuścowi.
Na koniec pamiętajmy o jeszcze jednej rzeczy. Szczepionki przeciw błonicy zawierające toksoid błoniczy, czyli unieszkodliwioną toksynę błoniczą, pobudzają organizm do produkcji przeciwciał neutralizujących toksynę. Szczepienia chronią przede wszystkim przed rozwojem ciężkiej, toksynozależnej postaci błonicy i jej powikłaniami, ale nie zapewniają całkowitej ochrony przed zakażeniem bakterią.
Biibliografia
- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB. Błonica – objawy, powikłania, szczepienia i profilaktyka. Portal Szczepienia.Info.
- World Health Organization (WHO). Diphtheria. Fact sheet, aktualizacja: 15 lipca 2026 r.
- World Health Organization (WHO). WHO laboratory manual for the diagnosis of diphtheria and other related infections. 2024. ISBN: 978-92-4-003805-9.
- World Health Organization (WHO). Clinical management of diphtheria: guideline. 2 lutego 2024 r. WHO/DIPH/Clinical/2024.1.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Clinical Guidance for Diphtheria. Aktualizacja: 31 lipca 2026 r.
- World Health Organization (WHO). Infection prevention and control and water, sanitation and hygiene measures for diphtheria in health-care settings: operational guide. 2024. ISBN: 978-92-4-008816-0.
- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB. Program Szczepień Ochronnych w 2026 roku.
- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB. Lista szczepionek potencjalnie dostępnych na rynku w Polsce.
