Szczepionki na COVID-19 – rodzaje, przeciwwskazania, skuteczność, skutki uboczne

Niedawno pojawiła się nadzieja na pokonanie COVID-19 dzięki dopuszczeniu do stosowania kilku szczepionek zwalczających wirus SARS-CoV-19. Szczepionki te różnią się pomiędzy sobą budową i mechanizmem działania, jednak każda z nich chroni przed zachorowaniem na COVID-19 oraz ciężkimi powikłaniami choroby. Jakie są rodzaje szczepionek na COVID-19? Które szczepionki są dopuszczone do użytku w Polsce? Jakie są przeciwwskazania do szczepienia? Jakie skutki uboczne może wywołać szczepienie przeciwko COVID-19?

Jak działa szczepionka na COVID-19? Jakie szczepionki na COVID-19 są dostępne w krajach Unii Europejskiej? Która szczepionka COVID-19 jest obecnie dopuszczona?

Jakie są rodzaje szczepionek na COVID-19?

Gdy ponad rok temu świat obiegła informacja o pojawieniu się nowego wirusa SARS-CoV-2 dla świata nauki rozpoczął się gorączkowy wyścig z czasem w poszukiwaniu nie tylko leku na COVID-19, ale również skutecznej szczepionki, która ochroni Nas przed zachorowaniem.

Proces szczepienia znamy od wielu lat i pomimo wielu antyszczepionkowych teorii większość z Nas zdaje sobie sprawę, że szczepienia są skuteczną bronią w walce z takimi chorobami jak polio, różyczka, odra czy też ospa. Szczepienie nie chroni Nas w 100% przed zachorowaniem, jednak sprawia, że w przypadku choroby objawy są łagodniejsze i nie niosą za sobą ciężkich powikłań. Możemy proces szczepień porównać do treningów samoobrony, w kontrolowanych warunkach uczymy się walki z ewentualnym wrogiem, oczywiście nie mamy gwarancji, że wygramy, ale dobrze wytrenowani z pewnością odniesiemy mniejsze obrażenia. 

Proces wytwarzania szczepionki to z kolei procedura wieloetapowa poprzedzona licznymi badaniami laboratoryjnymi a następnie kolejnymi fazami badań klinicznych. W ciągu ostatniego roku zespoły naukowe z całego świata koncentrowały się na poznaniu biologii wirusa SARS-CoV-19 a następnie na tworzeniu skutecznej i bezpiecznej szczepionki, która będzie miała za zadanie stymulowanie układu odpornościowego do wytwarzania specyficznych przeciwciał, które w razie kontaktu z wirusem będą go zwalczać.

W chwili obecnej w Polsce dysponujemy trzema dopuszczonymi do użytku szczepionkami przeciwko COVID-19, jednak liczba ta w przyszłości powinna się zwiększyć, co ma związek z procedurami dopuszczania do użytku kolejnych preparatów. Z uwagi na ich budowę i sposób działania możemy mówić o szczepionkach mRNA oraz o szczepionkach wektorowych. 

Szczepionki mRNA wyprodukowane zostały przez firmę Pfizer BioNTech (nosi ona nazwę Comirnaty) oraz przez firmę Moderna, z kolei szczepionka dostarczona przez firmę Astra Zeneca to produkt wektorowy.

Jak działają szczepionki mRNA?

Aby poznać i zrozumieć działanie szczepionek mRNA musimy odbyć krótką lekcję biologii. DNA i RNA to kwasy nukleinowe, które kodują informacje genetyczne na temat produkcji poszczególnych białek w Naszym organizmie. Proces ten przebiega sprawnie, ponieważ wszystkie dane zakodowane w Naszym DNA są przekazywane do jednego z różnych rodzajów RNA, w tym mRNA, które jest matrycą do produkcji białek. 

Wyobraźmy sobie, więc teraz sytuację, że w Nasz organizm sam produkuje lek-białko, które będzie walczyć z wirusem. W jaki sposób jest to możliwe?

Naukowcy poznali genom wirusa i wiedzą, z jakich części składowych, zwanych nukleotydami jest on złożony, wiedzą również, że w procesie infekowania dużą rolę odgrywa tak zwane białko kolca (białko S), które przyłącza się do receptorów na komórkach i pozwala wirusowi na wnikanie do wnętrza komórek.

Wykorzystajmy, więc wiedzę, którą mamy, znamy „kod” do produkcji białka S, gdy kod ten zamknięty w lipidowej otoczce zostanie podany w formie domięśniowej iniekcji Nasz organizm rozpoznaje go i produkuje białko kolca. Białko to zostaje natychmiast rozpoznane przez organizm, jako obca cząsteczka, którą należy zwalczyć, rozpoczyna się, więc produkcja przeciwciał oraz specjalnych komórek, które mają za zadanie zlikwidować „wroga”. W ten sposób organizm sam wytwarza broń do walki z COVID-19. W momencie zetknięcia się z wirusem SARS-CoV-2 dysponuje przeciwciałami, które neutralizują białko S i zapobiegają wniknięciu wirusa do komórek.

Co ważne w szczepionce nie ma żywego wirusa ani żadnych cząsteczek, które mogłyby ingerować w Nasz materiał genetyczny, jest za to przepis jak stworzyć antidotum na SARS-CoV-19.

W tym miejscu należy również stanowczo uciąć wszelkie nieprawdziwe informacje na temat technologii wytwarzania szczepionek mRNA. To technologia znana już od lat 70 ubiegłego wieku a nie „nowy wymysł świata nauki”, istnieje wiele publikacji naukowych dokumentujących wykorzystanie mRNA w świecie medycyny. To właśnie, dlatego stworzenie szczepionki na COVID-19 zajęło naukowcom tak mało czasu, wystarczyło poznać genom wirusa i wykorzystać technologię znaną i skutecznie wykorzystywaną w medycynie od lat.

Jak działają szczepionki wektorowe?

Drugi rodzaj szczepionek dostępnych w walce z COVID-19 to szczepionki wektorowe, które znacznie różnią się od szczepionek mRNA, choć idea ich stosowania jest taka sama a więc wytworzenie przeciwciał neutralizujących wirusa SARS-CoV-19.

W przypadku szczepionek wektorowych wykorzystuje się unieszkodliwiony, martwy fragment innego wirusa, który staje się nośnikiem dla fragmentu materiału genetycznego SARS-CoV-19 kodującego białko kolca. Po wprowadzeniu szczepionki do organizmu dochodzi do rozpoznania sekwencji genetycznej i produkcji przeciwciał oraz specjalnych komórek, które mają za zadanie unieszkodliwić wirus SARS-CoV-19.

Co ważne pamiętajmy, że wirus, który jest nośnikiem informacji genetycznej a najczęściej jest to adenowirus, został tak zmieniony, aby nie wywoływać choroby i nie namnażać się w organizmie. Nie należy się, więc obawiać, że podanie takiej szczepionki może wywołać zakażenie innym wirusem.

Co należy wiedzieć o szczepionce mRNA Pfizer BioNTech – Comirnaty?

Pierwszą dopuszczoną do użytku szczepionką (decyzja z dnia 21.12.2020) przeciwko COVID-19 była szczepionka mRNA wyprodukowana przez firmę Pfizer BioNTech, w lipidowej nanocząsteczce zamknięto fragment materiału genetycznego kodujący białko S wirusa SARS-CoV-19.

Szczepionka ta dopuszczona została u pacjentów powyżej 16 roku życia, podawana jest w dwóch dawkach w odstępach, co najmniej 3 tygodniowych. Ze względu na swoją budowę produkt ten musi być przechowywany w temperaturze od -60°C do -90°C, bezpośrednio przed użyciem szczepionkę można przechowywać w temperaturze od 2°C do 8°C przez okres 5 dni.

Badania na skutecznością i bezpieczeństwem preparatu prowadzona na grupie 44 000 osób w wieku powyżej 16 lat, stąd też granica wiekowa przy podawaniu szczepionki. Wykazano około 95% skuteczność przed zachorowaniem na COVID-19 oraz co ważne skuteczność preparatu w grupie pacjentów szczególnie narażonych na ciężki przebieg choroby a więc u osób z otyłością, astmą, cukrzycą, przewlekłą chorobą płuc, nadciśnieniem tętniczym. Podana wyżej skuteczność dotyczy pacjentów, którzy przyjęli dwie dawki szczepionki, po pierwszej dawce skuteczność wynosi około 50%, natomiast około tygodnia po podaniu drugiej dawki osiąga 95%.

Należy również w tym miejscu zaznaczyć, że u osób z niedoborami odporności, oraz u pacjentów stosujących leki immunosupresyjne szczepionka może mieć ograniczoną skuteczność i dotyczy to nie tylko preparatu Pfizer, ale wszystkich szczepionek przeciwko COVID-19.

Dyskusje może wzbudzać stosowanie preparatu u dzieci i kobiet w ciąży.

W chwili obecnej producent deklaruje, że preparat można podawać dzieciom w wieku 12-16 lat, jednak w przyszłości planowane są badania uwzględniające również młodszych pacjentów, u których COVID-19 może wywoływać zespół PIMS.

Podobna sytuacja dotyczy kobiet w ciąży i matek karmiących, nie dysponujemy dużymi badaniami uwzględniającymi te grupy pacjentek, choć badania na modelach zwierzęcych nie wykazały szkodliwego wpływu szczepionki na płód. W tym przypadku decyzja należy do lekarza kierującego oraz pacjentki.

Pozostały dwie najważniejsze kwestie, czy są przeciwwskazania do podania szczepionki oraz jakie działania niepożądane mogą pojawić się po szczepieniu. 

Zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego jedynymi przeciwwskazaniami do podania szczepionki jest nadwrażliwość na którykolwiek składnik preparatu oraz ostra infekcja wirusowa. Ponadto osoby, które w przeszłości po przyjęciu jakiejkolwiek szczepionki miały silne reakcje alergiczne również powinny być pod szczególnym nadzorem. Podczas domięśniowego podania preparatu u osób z małopłytkowością lub hemofilią może wystąpić krwawienie, nie jest ono jednak związane z samym preparatem a ze sposobem podania szczepionki. 

Po podaniu szczepionki mogą wystąpić objawy niepożądane, których nie należy się obawiać, ponieważ u większości pacjentów są to lekkie objawy wynikające z pobudzenia immunologicznego Naszego organizmu.

Objawy niepożądane możemy podzielić na:

  • Bardzo częste (a więc występujące u ponad 0, 1% pacjentów) i są to: ból głowy, ból stawów, ból mięśni, ból i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia, zmęczenie, gorączka, dreszcze
  • Częste (a więc występujące u 0, 01% – 0, 1% pacjentów) i są to: nudności, zaczerwienienie w miejscu wstrzyknięcia
  • Niezbyt częste (a więc występujące u 0, 001% – 0, 01% pacjentów) i są to: powiększenie węzłów chłonnych, bezsenność, ból kończyny, złe samopoczucie, świąd w miejscu wstrzyknięcia
  • Rzadkie (a więc występujące u 0, 0001%-0, 001% pacjentów) i jest to ostre, obwodowe porażenie nerwu twarzowego

Zanotowano również pojedyncze przypadki anafilaksji a więc ciężkiej reakcji alergicznej na zastosowaną szczepionkę, częściej u osób, u których w przeszłości występowały epizody alergiczne po podaniu innych leków.

Należy jasno podkreślić, że korzyść z zastosowania szczepionki znacznie przewyższa wszelkie ryzyko działań niepożądanych. Dzięki szczepieniu znacznie ograniczamy ryzyko zachorowania, ciężkiego przebiegu choroby i wystąpienia powikłań.

Co należy wiedzieć o szczepionce wektorowej Vaxzevria firmy Astra Zeneca?

Drugą szczepionką, która pojawiła się w Polsce była szczepionka wektorowa wyprodukowana przez firmę Astra Zeneca, dopuszczona do użytku decyzją Komisji Europejskiej 29.01.2021. 

Szczepionka firmy Astra Zeneca zawiera zmodyfikowany genetycznie i unieszkodliwiony fragment szympansiego adenowirusa, który jest nośnikiem informacji genetycznej kodującej białko S wirusa SARS Co-V-2. Co ważne zawarty w szczepionce adenowirus nie jest niebezpieczny dla człowieka, ponieważ nie ma możliwości namnażania się w ludzkim organizmie, został tak zmieniony żeby pełnić jedynie funkcję transportową. 

Przyjęcie szczepionki pozwala Nam na wytworzenie przeciwciał oraz komórek odpornościowych, które nauczą się rozpoznawać wirus SARS-CoV-2 i w razie konieczności neutralizować go. Nie ma natomiast możliwości, aby szczepionka wywołała COVID-19 ponieważ nie zawiera aktywnego wirusa SARS-CoV-19. 

Skuteczność szczepionki Astra Zeneca udowodniono w badaniach klinicznych przeprowadzonych na grupie 24 000 osób w wieku 18 – 55 lat, schemat podawania preparatu obejmował dwie dawki w odstępach od 4 do 12 tygodni. Co ważne część pacjentów (około 40% badanych) miała co najmniej jedną chorobę współistniejącą w tym: otyłość, zaburzenia sercowo-naczyniowe, choroby układu oddechowego lub cukrzycę. Skuteczność szczepionki w badaniach klinicznych wyniosła 60%, ale co najważniejsze ochrona przed ciężkim przebiegiem COVID-19 jest dużo wyższa i szacuje się ją nawet na ponad 90%. W tym miejscu z pewnością wiele osób zada sobie pytanie czy warto szczepić się preparatem firmy Astra Zeneca skoro skuteczność jest niższa w porównaniu z preparatami Pfizer i Moderna? Zdecydowanie tak! Pamiętajmy, że każda szansa na ochronę przed COVID-19 to szybszy powrót do normalności i osiągnięcia odporności populacyjnej. Ponadto kluczowa jest ochrona przed ciężkim, objawowym przebiegiem COVID-19 a ta wynosi prawie 100%.

Omawiając temat skuteczności szczepionki Astra Zeneca warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt. Badania kliniczne nad szczepionkami poszczególnych firm prowadzone były na rożnych grupach, w różnych miejscach a także w środowiskach gdzie uwarunkowania epidemiologiczne były różne, dlatego nie można jednoznacznie przekreślać danego preparatu. Wymogi, jakie stawiają organizacje to skuteczność ponad 50%, a ta dla produktu Astra Zeneca została spełniona.  

Z uwagi na małą liczbę osób w wieku powyżej 55 roku życia w badaniach klinicznych początkowo zalecano, aby preparatem Astra Zeneca szczepić osoby młodsze, jednak obecnie na podstawie dalszych badań dopuszczono szczepienie również osób po 55 roku życia. 

Podobnie jak w przypadku szczepionki firmy Pfizer nie prowadzono dużych badań na temat stosowania preparatu u dzieci i kobiet w ciąży, dlatego w tym przypadku konieczna jest konsultacja z lekarzem i ocena czy potencjalne ryzyko przewyższa korzyść wynikająco ze szczepienia. Warto jednak podkreślić, że w badaniach na modelu zwierzęcym nie udowodniono szkodliwego wpływu preparatu na rozwijający się płód. 

Przeciwwskazaniami do podania preparatu podobnie jak w przypadku innych szczepionek jest nadwrażliwość na którykolwiek składnik preparatu oraz ciężka infekcja wirusowa. Osoby, które w przeszłości miały epizody alergiczne po przyjęciu jakiejkolwiek szczepionki powinny zgłosić ten fakt lekarzowi kwalifikującemu do szczepienia. Podobna sytuacja dotyczy pacjentów z małopłytkowością i zaburzeniami krzepnięcia krwi, u których na skutek podania domięśniowego mogą powstać siniaki lub niewielkie krwawienie (nie ma to związku z preparatem a jedynie ze sposobem podawania szczepionki). 

Po przyjęciu szczepionki musimy liczyć się z możliwością wystąpienia odczynów poszczepiennych, które są wyrazem walki Naszego układu immunologicznego z SARS-CoV-19. Objawy te z reguły nie są mocno nasilone, dlatego nie powinny być argumentem przeciwko przyjmowaniu szczepionki. Pojawiające się symptomy zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego dzielimy na:

  • Bardzo rzadkie – należą do nich: zakrzepica zatok żylnych mózgu, zakrzepica żył trzewnych i zakrzepica tętnicza z towarzyszącą małopłytkowością. Zakrzepy  pojawiające się w ciągu czternastu dni od szczepienia obserwowano głównie u kobiet poniżej 60 roku życia. Objawami, które sugerują konieczność natychmiastowej wizyty u lekarza są: duszność, ból w klatce piersiowej, obrzęk nóg, uporczywy ból brzucha, uporczywe bóle głowy z zaburzeniami widzenia, krwawe wybroczyny występujące poza miejscem podania szczepionki.
  • Niezbyt częste – należą do nich: powiększenie węzłów chłonnych, zmniejszony apetyt, zawroty głowy, senność, nadmierna potliwość, świąd, wysypka
  • Częste – należą do nich: wymioty, biegunka, obrzęk i rumień w miejscu podania preparatu, gorączka
  • Bardzo częste – należą do nich: ból głowy, nudności, bóle mięśni, bóle stawowe, tkliwość w miejscu podania preparatu, ból i ucieplenie w miejscu wstrzyknięcia, świąd w miejscu wstrzyknięcia

Co ciekawe w przeciwieństwie do preparatu Pfizer BioNTech preparat firmy Astra Zeneca może być przechowywany do 6 miesięcy w temperaturze od 2°C do 8°C.

Co należy wiedzieć o szczepionce mRNA firmy Moderna?

Drugą szczepionką opartą na technologii mRNA dostępną w Polsce na mocy decyzji Komisji Europejskiej z dnia 06.01.2021 jest szczepionka firmy Moderna. 

Producent w lipidowej nanocząsteczce umieścił mRNA, a więc fragment kodu genetycznego, dzięki, któremu organizm może wytworzyć tak zwane białko kolca (białko S), przeciwko któremu w drugim etapie uodpornienia wytworzone zostaną przeciwciała i limfocyty T. Mówiąc obrazowo szczepionka firmy Moderna zawiera, więc receptę jak skutecznie walczyć z COVID-19.

Preparat podaje się osobom powyżej 18 roku życia w schemacie dwudawkowym, w odstępie 28 dni. Nie dysponujemy badaniami klinicznymi obejmującymi dzieci i młodzież, dlatego na obecny stan wiedzy obowiązuje granica wiekowa dla szczepionki firmy Moderna.

Badania oceniające skuteczność szczepionki przeprowadzono na grupie 30 500 osób w wieku od 18 do 94 lat, część pacjentów podobnie jak w przypadku innych badań klinicznych nad szczepionkami przeciwko COVID-19 miała przynajmniej jedną chorobę współistniejącą, z badaniami nie wykluczono również pacjentów z HIV. W badaniach nad szczepionką firmy Moderna wykazano 94% skuteczność przed zachorowaniem na COVID-19. Do grupy badanej nie włączono kobiet w ciąży, stąd tak jak w przypadku pozostałych szczepionek przeciwko COVID-19 decyzja o szczepieniu wymaga konsultacji z lekarzem i oceny stosunku ryzyka do potencjalnej korzyści. Należy natomiast zaznaczyć, że badania na modelach zwierzęcych nie udowodniły toksycznego wpływu preparatu na rozwijający się płód.

Pamiętajmy również, że nie u wszystkich pacjentów skuteczność szczepienia będzie tak duża, osoby z zaburzeniami odporności oraz pacjenci stosujący leki immunosupresyjne mogą być chronieni w mniejszym stopniu, co nie ma bezpośredniego związku z preparatem a z zaburzonym funkcjonowaniem układu odpornościowego u tych pacjentów.

Zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego przeciwwskazaniem do podania preparatu jest nadwrażliwość na którykolwiek jego składnik oraz ciężka infekcja. Pacjenci, którzy w przeszłości mieli silne epizody alergiczne po podaniu jakiejkolwiek szczepionki powinni być traktowani ze szczególną uwagą ze względu na ryzyko powikłań. Ponadto osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe bądź mające problem z niską liczbą płytek krwi powinny o tym fakcie poinformować personel medyczny. Po wstrzyknięciu preparatu może, bowiem pojawić się u nich niewielkie krwawienie bądź zasinienie w miejscu wkłucia.

Po podaniu szczepionki firmy Moderna, podobnie jak w przypadku innych preparatów może dojść do wystąpienia działań niepożądanych, które są efektem pobudzenia układu immunologicznego i reakcji organizmu na podany preparat. U przeważającej większości pacjentów objawy te nie występują w ogóle lub są słabo nasilone a możliwość ich wystąpienia nie powinna dla Nas być powodem do rezygnacji ze szczepień.

Objawy niepożądane możemy podzielić na:

  • Bardzo częste – należą do nich: powiększenie węzłów chłonnych, ból głowy, nudności, wymioty, ból mięsni, bole stawowe, ból w miejscu wstrzyknięcia, zmęczenie, dreszcze, gorączka, obrzęk w miejscu wstrzyknięcia
  • Częste – należą do nich: wysypka, zaczerwienie w miejscu wstrzyknięcia, pokrzywka w miejscu wstrzyknięcia
  • Niezbyt częste – należy do nich świąd w miejscu wstrzyknięcia
  • Rzadkie – należą do nich: ostre obwodowe porażenie nerwu twarzowego, obrzęk twarzy
  • Objawy o nieznanej częstości – należą do nich: nadwrażliwość i anafilaksja (nie znamy ich dokładnej częstości, ponieważ objawy te pojawiają się sporadycznie a można zminimalizować ich ryzyko poprzez selekcję pacjentów, którzy w przeszłości mieli silne epizody alergiczne)

Szczepionki przeciwko COVID-19 – co jeszcze należy o nich wiedzieć?

Wiemy już, czym charakteryzują się poszczególne szczepionki przeciwko COVID-19. Warto przytoczyć kilka faktów, które są niezmienne, niezależnie od tego, którą szczepionką zostaniemy zaszczepieni.

  • Przede wszystkim należy pamiętać, że tylko szczepienie populacyjne przeprowadzone na dużą skalę pomoże w pokonaniu COVID-19 i pozwoli na osiągnięcie odporności stadnej, która doprowadzi do naturalnej eliminacji wirusa ze środowiska.
  • Szczepienie na COVID-19 nie daje Nam 100% ochrony przed chorobą, pozwala jednak na ograniczenie ciężkości choroby i uniknięcie groźnych powikłań. W chwili obecnej nie wiemy jak długa jest ochrona po przyjęciu szczepionki. Preparaty zostały dopuszczone warunkowo do użytku i wciąż są badane, po upływie kilku miesięcy i dalszych badaniach możliwe będzie wyciągnięcie pełnych wniosków, co do skuteczności terapii.
  • Nie wiemy również jak wygląda transmisja wirusa wśród osób zaczepionych, dlatego przyjęcie szczepionki nie może zwalniać z obowiązku noszenia maseczek, zachowania dystansu i dezynfekcji. 
  • Każda szczepionka, niezależnie od budowy i kraju produkcji musi przejść rygorystyczne wytyczne, aby zostać dopuszczona do użytku, nie ma, więc możliwości, aby nieprzebadany i niebezpieczny preparat został podany pacjentowi. Ponadto podanie szczepionki mRNA nie wpływa na Nasze geny i nie powoduje powstawania mutacji a nie zmienia Naszego DNA.
  • Szczepionka nie wywołuje COVID-19 ponieważ nie zawiera aktywnego wirusa. Jeśli po szczepieniu pacjent ma dodatni wynik testu w kierunku obecności SARS-CoV-19 oznacza to, że do zakażenia doszło przed przyjęciem szczepionki bądź w okresie przejściowym, pomiędzy podaniem preparatu a wytworzeniem odporności. Szczepić powinni się również ozdrowieńcy, ponieważ nie mamy pewności na jak długo wystarcza ochrona, jaką wytworzyli po zakażeniu.