Zaktualizowano: 23 września.2026 r.
Testosteron zwany męskim hormonem oznaczany jest zarówno u kobiet jak i u mężczyzn w trakcie diagnostyki zaburzeń dojrzewania, niepłodności, guzów narządów płciowych czy też w zespole policystycznych jajników. Hormon ten pełni szereg funkcji od stymulacji rozwoju męskich cech płciowych poprzez budowanie odporności organizmu i rozwoju psychosomatyczny. W jakich sytuacjach oznacza się testosteron? Czym różni się testosteron wolny od testosteronu całkowitego? W jaki sposób zinterpretować wyniki badań? Ile kosztuje oznaczanie testosteronu we krwi? Jak przygotować się do badania?
Czym jest testosteron i jaką rolę pełni w organizmie?
Testosteron to hormon steroidowy należący do grupy androgenów. U mężczyzn hormon ten wytwarzany jest głównie w jądrach (95% ogólnej ilości) przez tak zwane komórki Leydiga z cholesterolu. Pozostałe 5% pochodzi natomiast z przemian androgenów nadnerczowych. U kobiet z kolei głównym źródłem testosteronu jest metabolizm androstendionu (55% ogólnej ilości) oraz produkcja hormonu przez jajniki i nadnercza. Wytwarzanie testosteronu jest kontrolowane przez przysadkę mózgową a dokładnie przez hormon luteinizujący (LH) na zasadzie sprzężenia zwrotnego. A więc spadek stężenia LH jest bodźcem do produkcji testosteronu i odwrotnie spadek stężenia androgenu skutkuje wzrostem stężenia hormonu luteinizującego.
Testosteron odgrywa wiele ważnych funkcji w Naszym organizmie. U mężczyzn pełni zasadniczą rolę w pobudzaniu i utrzymywaniu funkcji seksualnych, a więc: stymuluje rozwój jąder, pęcherzyków nasiennych, moszny, gruczołu krokowego, prącia, odpowiada za rozwój drugo i trzeciorzędowych cech płciowych (owłosienie, ustawienie strun głosowych, popęd płciowy, wzrost masy mięśniowej, rozmieszczenie tkanki tłuszczowe, rozwój cech osobowościowych). Niezwykle istotne jest również anaboliczne działanie testosteronu, które polega na zatrzymywaniu w organizmie jonów sodowych, potasowych, fosforanowych, wzroście syntezy i hamowaniu rozkładu białek. Ponadto testosteron wpływa na wzrost gęstości mineralnej kości, stymuluje produkcję erytropoetyny, zwiększa stężenie erytrocytów i hemoglobiny, przyspiesza proces gojenia się ran, stymuluje układ odpornościowy, wspomaga układ stawowy a także poprawia sprawność fizyczną i psychiczną.
U kobiet z kolei testosteron odpowiada za prawidłową pracę jajników oraz utrzymywanie popędu seksualnego. Ponadto zmniejsza nadmierne krwawienie, likwiduje obrzęk piersi i hamuje laktację.
Po spełnieniu swojej funkcji cząsteczki testosteronu są metabolizowane i wydalane z moczem jako 17-ketosteroidy.
W szeregu schorzeń może dojść do zaburzeń w wydzielaniu testosteronu, co wpływa na funkcjonowanie organizmu i może znacząco pogarszać jakość życia. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że ilość testosteronu u mężczyzn jest uzależniona od wieku, największe stężenie występuje pomiędzy 20 a 30 rokiem życia, szacuje się, że po tym czasie spadek wynosi 1% w skali roku.
W jakich sytuacjach oznacza się poziom testosteronu?
Wskazania do oznaczenia poziomu testosteronu możemy podzielić na dwie grupy, z jednej strony są to wskazania medyczne a z drugiej mówiąc niefachowym językiem upływ czasu. Regularne badanie poziomu testosteronu zaleca się u mężczyzn po 60 roku życia, w celu wykrycia jego ewentualnych niedoborów.
Ponadto wskazaniami do badania są:
- Podejrzenie nadmiernej androgenizacji u mężczyzn i kobiet. Objawy widoczne u kobiet mają związek z defeminizacją (objawiającą się zaburzeniami miesiączkowania, bezowulacyjnymi cyklami, zanikiem gruczołów piersiowych, nietypowym rozmieszczeniem tkanki tłuszczowej) oraz maskulinizacją (objawiającą się występowaniem owłosienia na twarzy i tułowiu, zanikiem sutków, atletyczną budową ciała, przerostem łechtaczki). U mężczyzn objawami sugerującymi nadmierne wytwarzanie testosteronu są: zaburzenia odporności, agresywne zachowania, wahania nastroju, nadmierny przyrost masy mięśniowej, rozrost gruczołu krokowego, obecność długotrwałego i bolesnego wzwodu.
- Zaburzenia erekcji u mężczyzn
- Zaburzenia płodności zarówno u mężczyzn jak i u kobiet
- Podejrzenie nowotworu jąder
- Podejrzenie nowotworu jajników
- Podejrzenie przerostu nadnerczy
- Podejrzenie zespołu policystycznych jajników
- Zaburzenia dojrzewania płciowego u chłopców (przedwczesne bądź opóźnione dojrzewanie)
- Obniżony popęd seksualny
- Nadmierne owłosienie u kobiet zwane hirsutyzmem
- Diagnostyka zaburzeń funkcji podwzgórza lub przysadki mózgowej
- Podejrzenie zespołu niedoboru testosteronu u mężczyzn objawiającego się: obniżonym popędem seksualnym, zmianami nastroju, pogorszeniem zdolności koncentracji, uderzeniami gorąca, trudnościami w zasypianiu, skłonnością do depresji, rozdrażnieniem, nerwowością, apatią, zmęczeniem, zmniejszeniem masy mięśniowej, otyłością brzuszną, nadciśnieniem
W przypadku diagnostyki zaburzeń dojrzewania u chłopców oprócz badania poziomu testosteronu ocenia się również stężenie FSH oraz LH.
W jaki sposób przygotować się do badania poziomu testosteronu?
Ocena poziomu testosteronu nie wymaga specjalnych przygotowań, badanie wykonuje się w próbce krwi pobranej z nakłucia żyły łokciowej. Na badanie należy się zgłosić na czczo, co bardzo ważne w godzinach porannych, najlepiej do 8, ponieważ wtedy stężenie testosteronu jest największe. Bezpośrednio przed badaniem należy również unikać intensywnego wysiłku fizycznego.
W laboratorium mamy do wyboru oznaczenie testosteronu całkowitego (TT) lub testosteronu wolnego (fT). Oba oznaczenia wykorzystywane są do tych samych celów, jednak w niektórych przypadkach preferuje się oznaczenie wolnego testosteronu. Z czego to wynika? We krwi testosteron transportowany jest w kompleksie z albuminą, białkiem SHBG lub białkiem SSBG, a zaledwie 2-3% krąży w organizmie w postaci wolnej. Wiązanie z białkami SHBG i SSBG jest na tyle silne, że część testosteronu z nimi związana nie jest aktywna biologiczne, do komórek dociera natomiast wolny testosteron oraz hormon odłączony od cząsteczki albuminy. Z uwagi na wahania w poziomie białka SHBG u niektórych pacjentów oznaczenie poziomu testosteronu całkowitego może nie być miarodajne, ponieważ zmienna ilość czynnika wiążącego wpływa na ilość biodostępnego hormonu. Oznaczenie wolnego testosteronu zaleca się u pacjentów z otyłością, niedoczynnością lub nadczynnością tarczycy, marskością wątroby, zespołem nerczycowym oraz stosujących suplementację estrogenami bądź androgenami.
W jaki sposób należy zinterpretować oznaczenie testosteronu we krwi?
Interpretując wynik badania laboratoryjnego należy zawsze odnosić się do zakresu wartości referencyjnych podanych przez laboratorium dla danego oznaczenia. Jest to istotne, ponieważ w zależności od stosowanych odczynników i aparatury wartości te mogą nieznacznie różnić się pomiędzy sobą.
Ogólnie przyjęty zakres wartości referencyjnych (który jak wspomnieliśmy może wykazywać niewielkie różnice w zależności od laboratorium) dla stężenia testosteronu wynosi:
- Stężenie testosteronu całkowitego u mężczyzn przed okresem dojrzewania wynosi: <0,2 ng/ml lub <0,7 nmol/l
- Stężenie testosteronu całkowitego u dorosłych poniżej 50 roku życia wynosi: 3-8 ng/ml lub 10-30 nmol/l
- Stężenie testosteronu po 50 roku życia jest uwarunkowane osobniczo i powinno być rozpatrywane indywidualnie u danego pacjenta
- Stężenie testosteronu całkowitego u kobiet przed okresem dojrzewania wynosi: <0,15 ng/ml lub <0,5 nmol/l
- Stężenie testosteronu całkowitego u dorosłych kobiet przed menopauzą wynosi: 0,15-0,90 ng/ml lub 0,5-3,0 nmol/l
- Stężenie wolnego testosteronu u mężczyzn wynosi: 2,6 – 9,79 pg/ml
- Stężenie wolnego testosteronu u kobiet wynosi: 0,2-1,3 pg/ml
Podwyższone stężenie testosteronu (a więc przekraczające zakres wartości referencyjnych, zaznaczone na wyniku jako H lub ↑) występuje w następujących przypadkach:
- Wrodzony przerost nadnerczy
- Przerost nadnerczy
- Guz nadnerczy
- Zespół policystycznych jajników
- Hipertekoza jajników
- Guz jajnika wydzielający androgeny
- Wirylizujący gruczolak nadnerczy
- Zespół Cushinga
- Stosowanie leków przeciwdrgawkowych, barbituranów lub klomifenu
Obniżony poziom testosteronu (a więc poniżej zakresu wartości referencyjnych oznaczany jako L lub ↓) występuje w następujących przypadkach:
- Kastracja
- Wrodzony brak jąder
- Wnętrostwo
- Nabyta atrofia jąder
- Żylaki powrózka nasiennego
- Zapalenie jąder
- Stosowanie leków cytostatycznych
- Guzy gonad
- Uszkodzenie jąder spowodowane nadużywaniem alkoholu, urazem fizycznym, infekcją wirusową zwłaszcza świnką
- Zespół Klinefeltera
- Niedoczynność przysadki mózgowej
- Guz przysadki mózgowej
- Zabieg operacyjny w obrębie przysadki mózgowej
- Guz podwzgórza
- Zespół Kallmanna
- Hiperprolaktynemia
- Andropauza
- Zespół Pradera-Willego
- Dystrofia mięśniowa
- Marskość wątroby
Ile kosztuje oznaczanie testosteronu we krwi?
Oznaczanie testosteronu może zostać wykonane bezpłatnie po uzyskaniu skierowania od lekarza diagnozującego Nasze schorzenie. Jeśli jednak badanie to chcemy wykonać prywatnie w laboratorium jego koszt waha się w granicach: 25 – 44 (testosteron całkowity) oraz 45- 73 (testosteron wolny).
Źródło informacji:
Źródła
- Dembińska-Kieć A., Naskalski J.W., Solnica B. (red.), Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, wyd. 4, Edra Urban & Partner, Wrocław 2017
- Physiology, Testosterone. StatPearls, NCBI Bookshelf ncbi.nlm.nih.gov
Zakresy referencyjne i zalecenia mogą się różnić między laboratoriami i wytycznymi – wiążący jest zakres z Twojego wydruku i decyzja lekarza.
